Hoe zit dat met die Sint?

We kunnen het simpel houden en zeggen dat Sinterklaas een bejaarde Spanjaard is met veel geld. Dat hij van januari tot november brieven leest en speelgoedwinkels afschuimt, en dat hij dan een retourtje België koopt om hier het mooie weer te komen maken op kosten van de staat. We kunnen u wijsmaken dat Sinterklaas nooit oud wordt en dat Piet zo zwart ziet omdat hij zich altijd door schoorstenen moet murwen. Uit onze duim komt veel onzin en we kunnen liegen dat het gedrukt staat, maar met het dreigend beeld van de zak van zwarte Piet in ons achterhoofd liegen we liever niet. Sinterklaas moet nu een ongeveer 1727-jarige Turk zijn en wij hadden graag een spelcomputer in onze schoen gezien dit jaar.

De eerbiedwaardige Spaanse kindervriend met de rode cape zoals we hem kennen, is eigenlijk een samensmelting van twee figuren: bisschop Nicolaas, van vlees en bloed, en oppergod Wodan, gemaakt van ijle lucht zullen we dan maar zeggen.

Herkomst

Wie kent niet Wodan, die met zijn achtbenig paard Sleipnir de lucht doorkliefde, bijgestaan door zijn slaafje Eckhard, gevolgd door Oel en begeleid door donder en bliksem? Voor hem bestond groot ontzag en een heilig geloof zoals dat van onszelf in onze kleuterjaren bestond voor die goeie ouwe Sint.

Aan Wodan moest regelmatig en royaal geofferd worden. In de tijd dat Wodan het hier voor het zeggen had, hadden onze voorouders contact met de goden zoals dat verzorgd werd door de lokale geestelijke, de sjamaan. Per stam trad de sjamaan op en hij was het die het kostbare vuur beheerde. Hij fungeerde als intermediair tussen het gewone volk en de goden. Een van de belangrijkste taken van de sjamaan was om de mensen te leren over leven en dood, over de natuur, de vruchtbaarheid en uiteraard de voortplanting.

Zijn lessen waren rituele vieringen met een feestelijk karakter. Bij zijn practicum verkleedde hij zich in dierenhuiden en droeg dan ook een meestal donker masker met hoorntjes. Wanneer er meerdere stammen bijeen waren, liep het rituele feest nogal eens uit op een ware orgie.

De (verklede) sjamaan tref je in vele culturen aan als Herne of als Pan. In afgelegen gebieden kom je zijn verschijning nog steeds tegen, zoals je hem ook nog aantreft in "fossiele" gemeenschappen. Reeds duizenden jaren geleden is zijn beeltenis vereeuwigd in de bekende rotstekeningen in de Franse Dordogne, waar hij nog steeds is te bewonderen in dierenhuiden - ornaat.

Op zekere dag kwamen in onze contreien een zekere Willibrord en een zekere Bonifatius. Deze heren, kortweg B & W genoemd, hadden geheel andere opvattingen over hoe om te gaan met de religieuze behoeften van onze voorouders. Want boven alles staat vast: in 's mensen geest leeft een onverwoestbare drang naar religieuze rituelen. Hoezeer B & W ook geprobeerd hebben om deze religieuze behoeften langs een ander kanaal te leiden, namelijk dat van het Vaticaan, helemaal slagen deden ze niet. Bonifatius liet het leven bij Dokkum, Willibrord zal nooit zijn zegen hebben gegeven aan de Twentse Paasvuren, Luilak en de Kerstboom.

De geestelijkheid die optrad in het spoor van B & W had in al haar slimheid door dat godenverering en heidense rituelen onmogelijk uitgeroeid konden worden. De bestaande feesten werden geannexeerd en van een stevige Christelijke saus voorzien. Bij het jaarlijkse midwinterritueel vieren we nu de geboorte van Jezus. Met kerstboom. En de viering van de opstanding hebben we over het lentefeest heen gelegd. Met eieren. Zo zijn onze voorouders ook 'beroofd' van Wodan, Oel, zijn zoon en van Herne, de gehoornde. Op hun feesten worden hun plaatsen nu ingenomen door Nicolaas en Piter.

Persoon

Wie is dan deze Nicolaas, die Wodans plaats zomaar heeft ingenomen? Laten we ons verdiepen in de historie en zien wat dat oplevert. Ergens op een plekje van de wereld, hoogstwaarschijnlijk in het Oost-Romeinse rijk is in de tweede helft van de derde eeuw (tussen het jaar 250 en 270) een jongetje geboren dat getooid werd met de welluidende naam Nicolaas.

Vanaf zijn geboorte is deze mens omgeven met wonderen, ja is daar zelfs veroorzaker van. We laten de volgende wonderlijke gebeurtenissen passeren:

Om te beginnen weigerde onze pasgeboren Nico de borst van zijn moeder op de vastgestelde vastendagen.

Ook schijnt het dat het kind, als pasgeborene, bij zijn eerste bad rechtop ging staan, naar men zegt alsof hij God wilde danken. Later zou hij nog eens drie verongelukte scholieren weer tot leven hebben gewekt.

Onze Nico werd op 19-jarige leeftijd tot priester gewijd. Hij zou, zoals het een goed en geestelijk Christen betaamt, een pelgrimsreis naar Jeruzalem maken.

Deze reis vond, voor die tijd gebruikelijk, plaats per schip. Tijdens deze reis kreeg hij in een droom een visioen dat deze reis zou worden getroffen door een zeer hevig noodweer, maar dat allen behouden zouden blijven. En inderdaad, er stak een hevige storm op. Een van de matrozen klom in de mast om de stagen vast te maken. Hij viel uit de mast, anders zou het de moeite niet waard zijn dit gegeven te vermelden, en viel op het dek te pletter. En wat dacht u? Morsdood natuurlijk. Tijdens het noodweer was er uiteraard geen tijd om zich om de doden te bekommeren, want het was hard werken op zo'n boot en zeker tijdens het noodweer. Bovendien was er met de matroos ook een vacature gevallen aan boord. Functiewaarnemingsregelingen kende men niet in die dagen, maar het werk moest wel gedaan worden. Toen de storm was gaan liggen en ieder de gelegenheid had om zich te bezinnen werd er gedankt voor het behoud van het schip, want het was eerder regel dan uitzondering dat een hevig noodweer een schip veranderde in een bouwpakket en de mensen in visvoer. Er werd getreurd over de slechts een enkele dode. Echter, op het gebed van Pater Nicolaas stond de matroos op alsof er niets gebeurd was, waarmee in de vacature ook meteen weer was voorzien.

Ook heeft onze Nico een reputatie als weldoener. Toen eens een tot bittere armoede vervallen edelman met lede ogen moest toezien dat zijn drie dochters niets anders restte dan de prostitutie om te kunnen overleven, verscheen de goede Nicolaas ten tonele. Er was niets, maar dan ook helemaal niets om als bruidsschat aan de drie dochters mee te geven. Sinterklaas, die toen nog geen Sint was, Klaas dus, was het die redding bracht. Hij was het die drie gouden munten door het raam wierp. De munten kwamen in de schoenen van de dochters.

Toch was hij geen halfzachte knaap. Hij gaf de heidenen oorvegen en schopte ze... tot ze geloofden. Helemaal niet wat je van een kindervriend zou verwachten. Onze Nico werd tot bisschop gewijd, met als zetel Myra, gelegen in het huidige Turkije. Als bisschop maakte hij de concilie van Nicea mee, een 'belangrijke' kerkvergadering. De daar aanwezige zeer eerwaarde heren conciliegangers werden daar geconfronteerd met ene Arius die daar opvattingen ventileerde die niet strookten met de ideeën van Nico. Waar de overige eerbiedwaardige eerwaarde heren geduldig luisterden naar Arius, en hem netjes uit lieten praten, maakte zich zo'n opwinding van Nicolaas meester dat hij met Arius op de vuist ging en hem ter plekke K.O. sloeg. Zoveel door heilige woede gevoed temperament werd door het eerbiedwaardige college niet gewaardeerd en Nicolaas werd op staande voet afgezet als bisschop. Hij moest zijn bisschoppelijke habijt inleveren; stola, mijter en staf, hij werd om zo te zeggen geknipt en geschoren. Oh ja, ook zijn baard, teken van waardigheid, moest er af. En zo belandde hij in de gevangenis.

De bewakers zagen hem tijdens hun dagelijkse ronde in z'n cel zitten: in vol ornaat en met baard!

U begrijpt: op het concilie werd de leer van Arius afgewezen, werd Nicolaas in ere hersteld en herkreeg hij zijn functie als bisschop. Hij overleed op 6 december 342.

De echte Sint-Nicolaas komt dus ook niet uit Spanje, maar uit Turkije. Sint-Nicolaas is wellicht nooit in Spanje geweest. Maar kruisvaarders brachten in de Middeleeuwen zijn gebeente in veiligheid in Bari (Italië), en bouwden daar een Sint-Nicolaaskathedraal bovenop, die er trouwens nog altijd staat. Nu was Bari in die tijd in Spaanse handen. Vandaar...

Zwarte Piet: knecht, moor of slaaf?

Zwarte Piet Over het hoe, waar waarom en wanneer Zwarte Piet precies achter de sint begon aan te hobbelen, hangt een onduidelijke mistlaag. De zwarte raven die rond Wodans hoofd pleegden te fladderen, zouden één verklaring zijn. In Duitse volksoverleveringen zou Wodan er zelfs een knecht op na houden. Maar de meest plausibele theorie is die van Piter, het Ethiopische weeskind dat door de bisschop Nicolaas werd gekocht op een slavenmarkt. Nicolaas liet het kind vrij, maar Piter was de man zo dankbaar dat hij in dienst bleef bij de bisschop. Het is ook mogelijk dat de verschijning van Piet stamt uit de 16de eeuw, want zijn kleding waar hij nu in rondhuppelt, is van die tijd. Het was toen bij de Europese elite de mode om een zwarte hulp in dienst te hebben. Dus het kan.

En wat denken onze kinderen er nu zelf van!

'Vele kinderen, en dan vooral de jongste, zijn er heilig van overtuigd dat de Sinterklaas is die hen jaarlijks in de nacht van 5 op 6 december met een zak vol speelgoed een bezoekje brengt. Alle kinderen van 2 tot 5 jaar geloven dit nog (100%), bij de 6 tot 8-jarigen daalt dit percentage tot 81%, bij de 9 tot 12-jarigen tot 30%.' Dit blijkt uit een studie van GB uit 1991 waarbij, 375 jongere tussen 2 en 21 jaar over Sinterklaas vertelden.

Meer dan 90% van de kinderen die in Sinterklaas geloven, is er tevens van overtuigd dat Sinterklaas in het gezelschap verkeert van een viervoeter, paard of ezel, wanneer hij de cadeautjes rondbrengt. Ook Zwarte Piet is nog niet van het toneel verdwenen. Volgens 89% van de kinderen is hij nog steeds de onafscheidelijke metgezel van de goede Sint. Volgens 73% komt Sinterklaas ook nog steeds binnen langs de schoorsteen. Maar hoe zou hij dat toch doen? Ongeveer 15% maakt zich geen illusies: "Hij komt gewoon door de deur naar binnen".

Waar de lieve man juist woont, is niet duidelijk. Sommige kinderen denken dat hij uit Spanje komt, volgens anderen woont de Sint in de hemel. Dat je braaf moet zijn, ligt voor de hand. Zo'n 66% van de kinderen meent immers dat Sinterklaas alleen de brave kinderen beloont. De stoute kinderen krijgen minder.

En wat legt Sinterklaas in het schoentje? Voor 85% van de kinderen speelgoed, 54% krijgt eveneens snoep, 17% boeken en 16% fruit. Wat zeker van Sinterklaas niet mag verwachten zijn wapens (volgens 32 %) en domme spelletjes (volgens 23 %).